INGENIUS: A CRASH COURSE ON CREATIVITY
Copyright © 2012 by Tina L. Seelig.
All rights reserved.
Xuất bản theo thỏa thuận với HarperOne, một chi nhánh của HarperCollins Publishers
Bản tiếng Việt © NXB Trẻ, 2015
BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN DO THƯ VIỆN KHTH TP. HỒ CHÍ MINH THỰC HIỆN
General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data
Seelig, Tina Lynn
Bạn thật sự có tài! / Tina Seelig ; Phạm Anh Tuấn dịch. - T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2014.
282 tr. : hình chụp, biều đồ ; 21 cm.
Nguyên bản : InGenius.
                
        1. Tư duy sáng tạo. 2. Khả năng sáng tạo. 3. Khả năng sáng tạo trong kinh doanh.
I. Phạm Anh Tuấn. II. Ts: InGenius.
153.35 -- ddc 23
S452

Phạm Anh Tuấn dịch

GIỚI THIỆU

Ý TƯỞNG

K H Ô N G R Ẻ .. .
MÀ MIỄN PHÍ

K

HIÊU KHÍCH. Chỉ một từ đó thôi... khiêu khích.

Cho tới gần đây, các sinh viên tương lai của
trường All Soul thuộc Đại học Oxford vẫn phải
thực hiện “bài thi một từ”. Bài Luận, đúng như cái tên
của nó, là thứ mà sinh viên dự đoán được nhưng vẫn
rất lo sợ. Các sinh viên sẽ mở đề thi cùng lúc để nhận
được một từ duy nhất. Đó có thể là “Ngây thơ” hoặc
“Phép lạ” hoặc “Nước” hoặc “Khiêu khích”. Thử thách
cho sinh viên là viết một bài luận trong ba giờ về chỉ
một từ đó thôi.
Không có câu trả lời đúng nào cho bài thi này. Tuy
nhiên, cách trả lời của từng sinh viên sẽ thể hiện bề
sâu kiến thức và khả năng nảy sinh những liên tưởng
sáng tạo của họ. Thời báo NewYork Times trích lời một
giáo sư của Đại học Oxford: “Việc biết được đó là từ
nào gây hứng thú đến nỗi hàng năm, ngay cả người
không phải là thí sinh cũng tụ tập bên ngoài trường,
chờ đợi để nghe ngóng tin tức.”1 Thử thách này củng
cố sự thật rằng mọi thứ – dù là một từ đơn lẻ – đều
mang lại cơ hội tận dụng những gì bạn biết để phát
huy trí tưởng tượng.
Quét mã để xem bài
của New York Times

t

6

Đối với nhiều người trong chúng ta, loại hình sáng
tạo này không được nuôi dưỡng. Ta không hề thấy
mọi vật trong môi trường chung quanh là cơ hội để
phát huy tài năng. Đúng ra, sáng tạo nên là điều bắt
buộc. Sáng tạo giúp ta vượt lên trong một thế giới
không ngừng thay đổi và mở ra một vũ trụ đầy tiềm
năng. Khi được tăng cường trí sáng tạo, thay vì thấy
vấn đề, bạn sẽ thấy triển vọng; thay vì thấy trở ngại,
bạn sẽ thấy cơ hội; thay vì thấy thử thách, bạn sẽ thấy
một giải pháp đột phá. Hãy nhìn ra xung quanh, bạn
sẽ thấy rõ rằng giữa chúng ta, những người đổi mới là
những người thành công trong mọi lĩnh vực, từ khoa
học, kỹ thuật đến giáo dục, nghệ thuật. Dẫu vậy, người
ta hiếm khi được dạy cách giải quyết vấn đề một cách
sáng tạo nơi trường lớp, thậm chí họ còn cho rằng đó
là kỹ năng không thể có được qua học tập.
Buồn thay, mọi người hay nhắc đi nhắc lại câu nói
phổ biến: “Ý tưởng là thứ rẻ tiền”. Câu nói đó làm giảm
giá trị của sáng tạo và cực kỳ sai lầm. Ý tưởng không
rẻ, mà miễn phí. Nhưng chúng lại vô giá. Ý tưởng là
nhiên liệu dẫn đến đổi mới trong kinh tế thế giới, giúp
cho cuộc sống không bị nhàm chán và lặp lại. Ý tưởng
là cần cẩu nâng ta ra khỏi sáo mòn và đặt ta lên con
đường tiến bộ. Không sáng tạo, chúng ta không những
sống buồn tẻ mà còn sống tụt hậu nữa. Thật ra, thất
bại lớn nhất trong đời không phải là thất bại khi thực
hiện, mà là khi tưởng tượng. Như nhà phát minh vĩ
7

u

đại người Mỹ Alan Kay từng nói, “Cách hay nhất để
tiên đoán tương lai là tạo ra tương lai”. Tất cả chúng
ta đều phát minh ra tương lai của chính mình. Và sáng
tạo là tâm điểm của các phát minh đó.
Như “bài thi một từ” cho thấy, mỗi lời nói, mỗi
vật thể, mỗi quyết định, và mỗi hành động đều là cơ
hội sáng tạo. Bài thi này, một trong nhiều bài kiểm
tra trong nhiều ngày tại trường All Soul, được xem là
bài thi khó nhất thế giới. Nó đòi hỏi cả kiến thức sâu,
rộng và trí tưởng tượng phong phú. Matthew Edward
Harris, người tham gia bài thi năm 2007, nhận đề bài là
“hòa hợp”. Anh viết cho báo Daily Telegraph rằng anh
cảm thấy mình “giống như một đầu bếp đang lục tung
tủ lạnh để tìm kiếm những nguyên liệu khác thường
cho một món xúp.”2 Ví von này là lời nhắc nhở rất hay
rằng các yếu tố kể trên liên quan đến những kỹ năng ta
có cơ hội sử dụng hàng ngày khi đối mặt với nhiều thử
thách, từ đơn giản như làm món xúp cho đến lớn lao
như việc giải quyết những vấn đề mang tầm thế giới.
TÔI DẠY KHÓA HỌC về sáng tạo và đổi mới tại Học

viện Thiết kế Hasso Plattner, thường được gọi thân
thiện là “d.school”3 tại Đại học Stanford. Công việc
chính của tôi là Giám đốc điều hành Chương trình đầu
tư công nghệ Stanford (STVP)4 thuộc trường Công
nghệ Stanford. Nhiệm vụ của chúng tôi là cung cấp
cho sinh viên thuộc mọi lĩnh vực những kiến thức, kỹ
t

8

năng, thái độ cần thiết để nắm bắt cơ hội và giải quyết
sáng tạo những vấn đề mang tầm thế giới.
Ngày học đầu tiên, chúng tôi bắt đầu bằng một vấn
đề rất đơn giản: thiết kế lại bảng tên. Tôi nói mình
chẳng thích bảng tên chút nào. Chữ thì quá nhỏ không
đọc nổi, và không có thông tin mà tôi muốn biết.
Chưa kể những cái bảng tên thường treo lủng lẳng
ở tầm ngang với thắt lưng trông rất kỳ cục. Các sinh
viên cười to và nhận ra họ cũng cảm thấy khó chịu với
những vấn đề đó.
Trong vòng mười lăm phút cả lớp đã thay thế bảng
tên vốn được đeo quanh cổ bằng những mẩu giấy có
họa tiết xinh xắn và được ghi tên với cỡ chữ lớn. Chúng
được gắn gọn gàng trên áo. Các sinh viên rất hài lòng
khi giải quyết xong vấn đề và sẵn sàng giải quyết vấn
đề tiếp theo. Nhưng tôi lại có ý định khác trong đầu...
Tôi gom tất cả bảng tên mới được thiết kế lại và ném
vào máy hủy giấy. Đám sinh viên nhìn tôi như thể tôi
đã phát điên!
Tôi bèn hỏi: “Nhưng tại sao lại phải dùng bảng tên
chứ?”. Thoạt đầu, các sinh viên nghĩ đó là một câu
hỏi ngớ ngẩn. Câu trả lời quá rõ ràng: để người khác
nhìn thấy tên chúng tôi chứ còn sao nữa. Tuy nhiên, họ
nhanh chóng nhận ra chưa bao giờ họ nghĩ đến chuyện
này. Sau khi bàn tán, các sinh viên thừa nhận nó còn
nhiều chức năng tinh tế khác, như nâng cao khả năng
giao tiếp giữa hai người chưa biết nhau, giúp mọi người
9

u

Cơ hội tìm giải pháp sáng
tạo có ở mọi nơi. Bất cứ thứ
gì trên thế giới cũng có thể
gợi mở nhiều ý tưởng tài
tình, dẫu thứ đó chỉ là một

tránh ngượng ngùng
khi quên tên ai đó, cho
phép họ nhanh chóng
tìm hiểu về người đang
tiếp xúc.

Với vai trò được
mở rộng của bảng
quanh phòng họp, quanh
tên như vậy, các sinh
lớp học, quanh phòng ngủ,
viên hỏi han lẫn nhau
quanh sân nhà. Mọi thứ
về cách họ muốn kết
bạn thấy đều đã sẵn sàng
bạn với người mới và
cho sự đổi mới.
cách họ muốn người
khác làm quen với
mình. Những cuộc trao đổi ấy đã mang đến nhận
thức mới, dẫn đến nhiều giải pháp vượt khỏi khuôn
khổ của một cái bảng tên bình thường.
cái bảng tên. Vậy hãy nhìn

Một nhóm đã thoát khỏi giới hạn kích thước của
chiếc bảng tên nhỏ xíu để thiết kế một áo thun chứa
thông tin về người mặc áo, bằng chữ và bằng hình.
Thông tin có thể là nơi từng sống, môn thể thao đang
chơi, loại nhạc ưa thích, hoặc về người thân trong gia
đình. Họ đã mở rộng khái niệm “bảng tên”. Thay
cho mẩu giấy nhỏ xíu trên áo, mỗi chiếc áo sẽ thực
sự là một chiếc bảng tên, mang lại nhiều chủ đề để
khám phá.
Một nhóm khác nhận ra khi chúng ta gặp gỡ người
lạ, có một vài thông tin liên quan về người đó nên
t

10

được cung cấp kịp thời, làm nền tảng để tiếp tục câu
chuyện và tránh những khoảng lặng ngượng ngùng. Họ
bèn tạo mô hình một tai nghe thì thầm những thông
tin về người mà ta đang nói chuyện. Nó bí mật tiết lộ
cách phát âm tên của người đó, nơi họ làm việc, tên
của những người quen chung...
Có nhóm nhận ra rằng để nâng cao hiệu quả giao
tiếp, việc biết về cảm xúc của người đối diện sẽ quan
trọng hơn những thông tin khô khan. Do đó họ thiết
kế một loạt vòng đeo tay với nhiều màu sắc, đại diện
cho nhiều tâm trạng khác nhau. Ví dụ màu xanh lá
nghĩa là bạn đang vui, xanh dương nghĩa là bạn đang
buồn, màu đỏ nghĩa là bạn bị căng thẳng, màu tím
nghĩa là bạn cảm thấy may mắn. Khi kết hợp nhiều
màu sắc khác nhau nơi vòng đeo tay, bạn truyền đi
thông điệp cảm xúc đến người khác, giúp buổi gặp gỡ
ban đầu mang nhiều ý nghĩa hơn.
Bài tập này nhằm chứng tỏ một luận điểm quan
trọng: cơ hội tìm giải pháp sáng tạo có ở mọi nơi. Bất
cứ thứ gì trên thế giới cũng có thể gợi mở nhiều ý tưởng
tài tình, dẫu thứ đó chỉ là một cái bảng tên. Vậy hãy
nhìn quanh phòng họp, quanh lớp học, quanh phòng
ngủ, quanh sân nhà. Mọi thứ bạn thấy đều đã sẵn sàng
cho sự đổi mới.
SÁNG TẠO là nguồn tài nguyên vô tận luôn đổi mới,

và chúng ta có thể tiếp cận với nó bất cứ lúc nào. Lúc
11

u

nhỏ, chúng ta vốn thường vận dụng trí tưởng tượng
và tò mò để giải thích thế giới phức tạp chung quanh.
Ta thử nghiệm mọi điều trong tầm hiểu biết lờ mờ của
mình, thả rơi vật để biết nó rơi bao sâu, gõ vào vật để
biết nó phát ra tiếng kêu như thế nào, chạm vào vật
để biết cảm giác ra sao. Ta trộn nhiều nguyên vật liệu
ngẫu nhiên có trong bếp để nếm thử, ta bày trò chơi với
bạn bè, tưởng tượng xem cuộc sống ở một hành tinh
xa xôi sẽ như thế nào. Cơ bản là ta có đủ cả năng lực
sáng tạo lẫn lòng tự tin, và người lớn quanh ta khuyến
khích nỗ lực sáng tạo ấy, xây dựng môi trường kích
thích trí tưởng tượng cho chúng ta.
Khi trưởng thành, ta phải trở nên nghiêm túc, phải
làm việc cật lực, phải “hiệu quả”. Người ta luôn nhấn
mạnh việc lên kế hoạch và chuẩn bị cho tương lai hơn
là trải nghiệm và khám phá hiện tại, và không gian
làm việc phản ánh những điểm nhấn đó. Với áp lực
và mong muốn như thế, ta đã đóng chặt tính tò mò và
sáng tạo tự nhiên để cố gắng thể hiện những gì người
khác mong đợi. Ta không còn chơi đùa, chỉ tập trung
sản xuất; ta đánh đổi trí tưởng tượng phong phú để
hoàn thành trách nhiệm. Thái độ của chúng ta thay
đổi, còn óc sáng tạo lu mờ khi ta học cách xét đoán và
loại bỏ những ý tưởng mới nảy sinh.
Nhưng vẫn còn tin tốt lành: bộ não con người được
sinh ra để giải quyết vấn đề một cách sáng tạo, nó dễ
dàng tiếp thu và tăng cường bản chất sáng tạo của con
t

12

người. Bộ não người tiến hóa hàng triệu năm từ một
nhúm tế bào thần kinh nhỏ bé với chức năng rất giới
hạn để trở thành một cơ quan phức tạp được tối ưu
hóa cho những đổi mới. Bộ não cao cấp luôn đánh giá
môi trường đang liên tục thay đổi quanh ta, hòa trộn
và kết hợp các phản ứng của chúng ta sao cho thích
hợp với từng tình huống. Mỗi câu nói thốt ra đều là
độc nhất, mỗi sự tương tác đều là riêng biệt, mỗi quyết
định đều được đưa ra bằng ý chí tự do của riêng ta.
Việc chúng ta có khả năng đưa ra vô số phản ứng với
thế giới quanh mình là một minh chứng cho thấy ta
sinh ra để sáng tạo.
Nhà khoa học thần kinh Eric Kandel, người từng đoạt
giải Nobel, nói rằng bộ não là một cỗ máy sáng tạo.5

Quét mã để xem đoạn
phim của Kandel

Hình như số lượng và sự đa dạng của tư duy xuất
phát từ thùy não trước, ngay phía sau trán. Nghiên cứu
về não của Charles Limb tại đại học Johns Hopkins
cho thấy phần não chịu trách nhiệm về chức năng tự
kiểm soát sẽ tắt đi khi ta nỗ lực sáng tạo. Ông sử dụng
kĩ thuật chụp cắt lớp (MRI) có chức năng đo lường
hoạt động não tại nhiều vùng khác nhau để nghiên
cứu hoạt động của não khi chơi nhạc Jazz và nhạc rap.
13

u

Nằm trong máy cắt lớp MRI, nhạc sĩ được yêu cầu sáng
tác ngay một đoạn nhạc. Khi người nhạc sĩ chơi nhạc,
Limb phát hiện rằng não
thùy trước, được cho là
Việc chúng ta có khả năng
chịu trách nhiệm đưa
đưa ra vô số phản ứng với
ra các xét đoán, đang ở
thế giới quanh mình là
trạng thái hoạt động rất
một minh chứng cho thấy
thấp.6 Điều này chứng tỏ
ta sinh ra để sáng tạo.
trong quá trình sáng tạo,
bộ não chủ động tắt tính
năng ức chế ý tưởng mới
thông thường của nó. Cơ chế tự kiểm soát hành vi rất
quan trọng, nó giúp bạn không nói ra tất cả những gì
ở trong đầu hay thực hiện tất cả những gì mình nghĩ
tới. Nhưng khi nảy sinh ý tưởng mới, chức năng này
cần phải được dẹp qua một bên. Người sáng tạo biết
cách tắt chức năng này để ý tưởng của họ tuôn chảy
đều đặn, giải phóng trí tưởng tượng.
Tựa cuốn sách này, Bạn thật sự có tài!, muốn nói
một sự thật là mỗi chúng ta đều có tài sáng tạo đang
chờ đợi được khai thác. Nhiều thế kỷ qua con người đã
đặt câu hỏi về tài năng bẩm sinh bên trong của mình
và đi tìm nguồn cảm hứng để sáng tạo ở bên ngoài.
Người Hy Lạp cổ tin rằng có một nữ thần gọi là “Muse”
(Nàng thơ) mang nguồn cảm hứng đến cho thơ ca và
nghệ thuật, và họ tôn thờ quyền năng của những vị nữ
thần ấy.7 Sau này, tại nước Anh, dưới thời nữ hoàng

t

14

Elizabeth, William Shakespeare đã cầu khấn Nàng thơ
khi viết các bài sonnet, xin Nàng giúp đỡ.8 Ý tưởng cần
nguồn cảm hứng và vì thế, việc cầu xin thần linh ban
nguồn cảm hứng cũng có lý của nó. Tuy nhiên, chúng
ta biết rằng để thực sự khơi dậy sự sáng tạo bẩm sinh
thì tất cả đều tùy thuộc nơi bản thân mỗi người.
Nhiều người tự hỏi họ có thể dạy và học về sáng
tạo được không. Họ cho rằng khả năng sáng tạo là
cố định, giống như màu mắt vậy, không thể thay đổi
được. Họ tin nếu hiện giờ họ không có khả năng sáng
tạo, thì chẳng có cách nào gia tăng khả năng ấy. Tôi
phản đối điều này. Có nhiều phương pháp và yếu tố
môi trường giúp nâng cao trí tưởng tượng, và khi tối
ưu hóa những yếu tố này tính sáng tạo sẽ tự nhiên gia
tăng. Không may thay, các công cụ ấy hiếm khi bộc
lộ rõ ràng. Thế nên sự sáng tạo đối với đa số chúng ta
giống như một phép màu hơn là kết quả tự nhiên của
những quá trình và điều kiện rõ ràng.
Có vẻ trái với quy luật tự nhiên khi dùng phương
pháp nào đó để tăng cường sáng tạo, bởi vì trí sáng
tạo đòi hỏi thực hiện những điều chưa từng được làm.
Nhưng ở đây ta chỉ cần sự hướng dẫn. Giống như khoa
học chấp nhận phương pháp thử-và-đúng để tiến hành
thí nghiệm, nâng cao tính sáng tạo là kết quả của một
loạt phương pháp giúp nảy sinh ý tưởng. Thực ra ta
được dạy về phương pháp khoa học từ hồi nhỏ. Ngay
từ bé, ta đã được học cách đưa ra giả thuyết rồi kiểm
15

u

tra để khám phá về cách thức vận hành của thế giới
mình đang sống. Ta học cách hỏi để tìm kiếm sự thật,
để thách thức những giả định, để thiết kế những thử
nghiệm hầu tìm ra câu trả lời. Kỹ năng quan trọng này
cùng từ vựng tương ứng được trui rèn theo năm tháng
cho đến khi trở thành bản năng tự nhiên.
Phương pháp khoa học rất phù hợp để khám phá bí
mật của thế giới. Tuy nhiên, nếu muốn phát minh chứ
không chỉ là khám phá, bạn cần một phương pháp và
kỹ thuật bổ sung, đó là suy nghĩ sáng tạo. Hai nỗ lực
này hoàn toàn khác nhau, nhưng lại hoạt động hài hòa
với nhau. Giống như phương pháp khoa học, suy nghĩ
sáng tạo dùng các phương pháp rõ ràng, mở đường cho
phát minh, và mang đến một cơ cấu hữu hiệu để bạn
có thể sáng tạo những điều mới mẻ. Các nhà khoa học
và phát minh thành công thuộc mọi lĩnh vực thường di
chuyển qua lại giữa khám phá và phát minh, sử dụng
phương pháp khoa học lẫn suy nghĩ sáng tạo. Thực
ra, đa số các nhà khoa học lỗi lạc cũng chính là những
nhà phát minh thành công biết đưa ra những câu hỏi
đổi mới và phát minh ra các phương pháp tài tình để
kiểm tra một giả thuyết khoa học. Đã đến lúc biến suy
nghĩ sáng tạo thành một phần cốt lõi trong giáo dục từ
khi còn nhỏ, cũng giống như phương pháp khoa học,
để rồi củng cố bài học ấy trong suốt cuộc đời.
Ta vốn đã sử dụng suy nghĩ sáng tạo trong chừng
mực nào đó khi đối mặt với thử thách trong mọi khía
t

16

cạnh cuộc đời. Một số thử thách dẫn đến sáng tạo
trong sửa chữa, ví dụ như dùng giày để giữ cửa mở,
gấp chéo một góc trang giấy để đánh dấu, hoặc sử dụng
các nguyên liệu chế biến khác khi nấu ăn nếu không
có nguyên liệu như hướng dẫn. Các giải pháp này hết
sức tự nhiên đến nỗi ta thậm chí không nghĩ rằng đó
là sự sáng tạo cho những điều nhỏ nhặt mỗi ngày. Tuy
nhiên, nhiều giải pháp sáng tạo khác lại đủ nổi bật để
thâm nhập vào nhiều ngành công nghiệp. Những gì ta
đang sử dụng đều được phát minh bởi một người nào
đó, như đồng hồ báo thức, cúc áo, điện thoại, quảng
cáo, bao cao su, tã lót, nắm cửa, mắt kính, máy nấu ăn,
lược chải, mạng Internet, áo gió, động cơ, cánh diều, tia
laser, diêm quẹt, thước đo, nhà hát, kẹp giấy, bút chì,
khung hình, radio, dây thun, vớ, lò nướng, bàn chải,
ô dù, dây kéo. Tất cả những phát minh này là kết quả
khi có người đối mặt với vấn đề và nhìn thấy cơ hội để
sáng tạo ra cách đem sự đổi mới của họ vào thế giới.
Luôn có vấn đề cần giải quyết, những bước phát
triển cần thực hiện, và những sản phẩm đột phá cần
phát minh. Mọi dự án kinh doanh đều bắt đầu bằng
một vấn đề hoặc từ sự phản ứng đối với một cơ hội và
dựa vào tính sáng tạo của người khởi lập. Tuy nhiên,
giống như một cá nhân, hầu hết mọi công ty đều hãm
lại xu hướng sáng tạo khi đã trưởng thành, ghìm chặt
sản phẩm và quá trình sản xuất, chỉ tập trung vào
chuyện điều hành hơn là đổi mới. Cơ bắp sẽ teo lại nếu
17

u

không hoạt động. Tương tự như vậy, khả năng sáng
tạo sẽ teo lại khi bị bỏ quên. Đó là điều thật đáng tiếc.
Nếu chỉ biết tiến tới một cách mù quáng, cả cá nhân
lẫn tổ chức sẽ ngày càng tụt lại phía sau so với những
người có khả năng sáng tạo và điều chỉnh phù hợp với
môi trường thay đổi không ngừng.
Các công ty đổi mới biết rằng có được những nhân
viên biết phản ứng sáng tạo với những thử thách không
mong đợi là điều cực kỳ quan trọng. Ví dụ, ban huấn
luyện nhân viên tại công ty Google thường đặt cho các
nhân viên tiềm năng những câu hỏi để kiểm tra chuyên
môn trong lĩnh vực mà họ sẽ làm việc, như viết phần
mềm hoặc tiếp thị, và cả các câu hỏi cần sự suy nghĩ
sáng tạo. Họ có thể hỏi: “Một chiếc xe buýt có thể chứa
được bao nhiêu quả bóng?”, “Có bao nhiêu người làm
nghề lên dây đàn piano trên thế giới?”, hoặc “Hãy tưởng
tượng bạn bị thu nhỏ bằng một đồng xu và bị ném vào
một máy xay sinh tố rỗng. Lưỡi dao sẽ bắt đầu quay
trong 60 giây nữa. Bạn sẽ làm gì đây?”. Những câu hỏi
này được thiết kế để xác định liệu cá nhân đó có thể
giải quyết những vấn đề không chỉ có một cách trả lời
đúng duy nhất.
g hoạt động.
Cơ bắp sẽ teo lại nếu khôn
sáng tạo sẽ
Tương tự như vậy, khả năng
teo lại khi bị bỏ quên.

t

18

Rất nhiều nhà khoa học từng cố gắng đưa ra công
thức đo lường sự sáng tạo và soạn những bài trắc
nghiệm để cho điểm “chỉ số sáng tạo” (gọi là chỉ số
CQ). Ví dụ, họ sẽ nhìn vào số lượng ý tưởng đa dạng
mà bạn nghĩ ra cho một thử thách cụ thể nào đó, như
bạn có thể làm ra bao nhiều món đồ từ một chiếc kẹp
giấy, một con tem, một cục gạch, hay một mảnh giấy.
Họ tin rằng giống như chỉ số IQ đo lường sự thông
minh, chỉ số CQ này rất hữu ích để đánh giá tính sáng
tạo của một người.9 Trong loại trắc nghiệm này, một
số người có được vài ý, trong khi một số khác lại đưa
ra cả một danh sách dài cách tận dụng một vật đơn
giản nêu trên. Người ta cho rằng danh sách cách sử
dụng một kẹp giấy hay một tờ giấy càng dài và càng
đa dạng, thì người đó càng có nhiều giải pháp sáng tạo
với những thử thách trong đời thực.
Theo quan điểm của tôi, đây là một dạng bài tập
khởi động vui, rất giống với động tác khởi động trước
khi bạn trình diễn một bài thể dục dụng cụ phức tạp.
Tuy nhiên, nó quá đơn giản so với mục tiêu xác định
xem một người nào đó có thể đưa ra các giải pháp sáng
tạo trong thế giới thực hay không. Ví dụ, trong thể
dục dụng cụ, người ta có cả một danh sách dài các
tham số để xác định khả năng thể hiện của vận động
viên, bao gồm vấn đề huấn luyện, động cơ trình diễn
tốt, dụng cụ đang sử dụng. Giống như thể dục dụng
cụ, sự sáng tạo rất phức tạp và bị ảnh hưởng bởi nhiều
19

u

yếu tố như kiến thức, động cơ, và môi trường của bạn.
Những tham số này cũng quan trọng như khả năng
lập một danh sách cách sử dụng một kẹp giấy hay cách
thoát ra khỏi máy xay sinh tố trong việc xác định khả
năng sáng tạo. Thêm vào đó, sáng tạo là một phẩm
chất không chỉ của một cá nhân, mà còn của một
nhóm, một tổ chức, hoặc cả một cộng đồng. Vì thế,
việc nhìn nhận tất cả những tham số ảnh hưởng đến
tài năng tiềm ẩn, bao gồm các kỹ năng cá nhân và sự
ảnh hưởng của môi trường là cần thiết.
Khóa học sáng tạo của tôi được thiết kế để dạy
học viên biết nhìn vào nhiều yếu tố khác nhau –trong
bản thân họ lẫn từ thế giới bên ngoài – có ảnh hưởng
đến tài năng tiềm ẩn. Tôi dùng nhiều phương pháp,
như tập huấn, nghiên cứu tình huống, thiết kế dự án,
các trò chơi mô phỏng, các chuyến đi, các dịp gặp gỡ
chuyên gia trong những công ty chú trọng đổi mới.
Sinh viên sẽ học cách
trau dồi khả năng quan
Đa số các vấn đề mà
sát, thực tập liên kết
chúng ta phải đối mặt
và kết hợp ý tưởng với
ngày nay đòi hỏi những
nhau, thách thức các
thông tin và hiểu biết từ
giả định của mình và
nhiều quan điểm và nền
đặt lại vấn đề. Họ sẽ ra
tảng kiến thức khác nhau.
về với một loạt công
cụ suy nghĩ sáng tạo
để tìm tòi ý tưởng mới.

t

20

Trong khóa học, sinh viên sẽ xử lý nhiều dự án khác
nhau, mỗi dự án lại được thiết kế để tập trung nhiều
hơn vào một khía cạnh khác của quá trình suy nghĩ
sáng tạo. Họ hoạt động trong các nhóm đa dạng ngành
nghề, từ kỹ sư, khoa học, luật, giáo dục đến kinh doanh
và nghệ thuật. Phương pháp tiếp cận đa dạng này rất
cần thiết, bởi vì đa số các vấn đề mà chúng ta phải đối
mặt ngày nay đòi hỏi những thông tin và hiểu biết từ
nhiều quan điểm và nền tảng kiến thức khác nhau.
Học viên còn được tham gia vào các môi trường
thúc đẩy sáng tạo và học cách xây dựng các doanh
nghiệp sao cho tối ưu hóa tính đổi mới. Chúng tôi
tập trung vào các tham số để nâng cao sáng tạo trong
nhóm, bao gồm việc thiết kế lại không gian làm việc,
thay đổi nguyên tắc làm việc, điều chỉnh cách khuyến
khích trong khắp tổ chức. Chúng tôi tham quan nhiều
công ty để thấy môi trường ảnh hưởng đến tính đổi
mới ra sao, và học viên có cơ hội giao tiếp với nhiều
lãnh đạo của các công ty ấy để học cách xây dựng các
biện pháp nhằm nâng cao kết quả sáng tạo.
Sau mười hai năm giảng dạy các khóa học sáng tạo
và đổi mới, tôi tự tin thừa nhận rằng sự sáng tạo có thể
được nâng cao. Các chương sau đây chứa rất nhiều chi
tiết về những công cụ cũng như kỹ thuật thực hiện,
những câu chuyện để bạn nghiền ngẫm. Chúng tôi
tìm cách tăng cường khả năng nhận ra cơ hội quanh
mình, liên kết và kết hợp ý tưởng, thách thức các giả
21

u

định trước đây, và đặt lại vấn đề. Chúng tôi tìm cách
giúp bạn điều chỉnh lại môi trường vật chất và xã hội
để tăng cường tính sáng tạo của bạn cũng như của
những ai sống và làm việc chung với bạn. Thêm vào
đó, chúng tôi sẽ nhìn nhận động cơ và cách tư duy của
bạn ảnh hưởng đến kết quả sáng tạo ra sao, bao gồm
tinh thần sẵn sàng thử nghiệm, khả năng vượt qua rào
cản để tìm giải pháp sáng tạo cho những thử thách khó
khăn, và kỹ năng chế ngự những xét đoán vội vàng đối
với các ý tưởng mới.
Bạn phải hiểu rằng những yếu tố này hòa quyện vào
nhau và ảnh hưởng lẫn nhau một cách sâu sắc. Vì vậy,
ta không thể xem xét từng yếu tố một. Tôi đã tạo ra
mô hình “Thiên hướng Cách tân” được trình bày dưới
đây, minh họa tất cả các yếu tố tác động lẫn nhau và
nâng cao sáng tạo. Tôi dùng từ “Thiên hướng” bởi vì
nó nhắc bạn rằng tất cả đều đến một cách tự nhiên.
Mục tiêu của tôi là cung cấp một mô hình, một vốn
ngôn từ chung và một công cụ để bạn sử dụng ngay,
giúp đánh giá và gia tăng sự sáng tạo của bản thân, của
nhóm, tổ chức, cộng đồng nơi bạn tham gia.

t

22

THIÊN HƯỚNG CÁCH TÂN

tượ

ng

Văn hóa

i tr

nt
c

yên

hứ

gu

Mô

K iế

n
Tài

ườ

ng

Trí
t

ưở

ng

Thái độ

Ba phần nằm bên trong Thiên hướng Cách tân là
kiến thức, trí tưởng tượng, và thái độ:
•

Kiến thức cung cấp nhiên liệu cho trí tưởng
tượng.

•

Trí tưởng tượng là chất xúc tác chuyển đổi kiến
thức thành ý tưởng mới.

•

Thái độ là bộ phận đánh lửa để Thiên hướng
Cách tân hoạt động.

Ba phần nằm bên ngoài Thiên hướng Cách tân là:
tài nguyên, môi trường, và văn hóa.
•
•

Tài nguyên là tất cả tài sản trong cộng đồng.
Môi trường là nơi bạn sinh sống, trong đó có gia
đình, trường học, và văn phòng.
23

u

•

Văn hóa là những niềm tin, giá trị, và thái độ
trong cộng đồng.

Giống như khả năng sáng tạo, thoạt nhìn thì Thiên
hướng Cách tân có vẻ phức tạp. Dần dần theo những
trang sách, ta sẽ chia nhỏ và khảo sát sáu thành phần
của nó. Sau đó ta sẽ ghép chúng lại với nhau để thấy tất
cả sáu phần này hòa hợp và ảnh hưởng lẫn nhau như
thế nào trong việc nâng cao sáng tạo. Bạn sẽ nhận ra
Thiên hướng Cách tân dần trở nên rõ nét khi ta thám
hiểm từng phần và thấy chúng ăn khớp với nhau ra sao.
Tôi nhắm vào những phần trong Thiên hướng Cách
tân mà bạn trực tiếp điều khiển: trí tưởng tượng, kiến
thức, môi trường và thái độ. Bạn sẽ thấy mình có thể
thiết lập để Thiên hướng Cách tân hoạt động theo vô
số cách khác nhau.
Chương 1, 2 và 3 nhắm đến quá trình tăng cường
trí tưởng tượng bằng cách đặt lại vấn đề, kết nối ý tưởng
và thách thức những giả định. Chương 4 tập trung vào
việc xây dựng nền tảng kiến thức bằng cách trau giồi
sức mạnh quan sát. Chương 5 đến 8 tìm hiểu các yếu
tố trong môi trường ảnh hưởng đến sự sáng tạo, bao
gồm không gian, áp lực, phần thưởng, và tính năng
động của đội nhóm. Chương 9 và 10 nhắm đến thái
độ của bạn thông qua việc xem xét kỹ mức độ sẵn sàng
thử nghiệm và khả năng vượt qua thử thách để tìm giải
pháp cho những vấn đề tưởng chừng bế tắc. Chương
11 đem tất cả các phần hợp lại với nhau và cho thấy
t

24

cách các phần liên kết với nhau để tạo thành một Thiên
hướng Cách tân mạnh mẽ.
Có một chủ đề mang tính tuần hoàn: sáng tạo
không chỉ là khái niệm để suy nghĩ – mà còn là hành
động thực hiện. Qua các chương tiếp theo, bạn sẽ học
cách khởi động Thiên hướng Cách tân, và bạn sẽ trân
trọng từng câu nói, đồ vật, ý tưởng, vì tất cả đều cung
cấp cho bạn một cơ hội để sáng tạo. Chẳng tốn gì để
gợi nên những ý tưởng tuyệt vời, và kết quả của nó
thì thật là vô giá.

25

u

Chương 1

THẮP LỬA

SÁNG TẠO

“

T

ổng của 5 cộng 5 là bao nhiêu?”
“Hai số nào cộng lại thành 10?”
Câu thứ nhất chỉ có một đáp án đúng, còn câu
thứ hai có vô số giải pháp, kể cả số âm và phân số. Hai
bài toán này, dựa vào phép tính đơn giản, chỉ khác nhau
ở cách đặt vấn đề. Thực ra, tất cả mọi câu hỏi đều là một
cách đặt vấn đề và từ đó tìm câu trả lời. Như bạn thấy,
khi thay đổi cách đặt vấn đề, bạn cũng thay đổi hẳn phạm
vi của các giải pháp khả thi. Người ta thường trích dẫn
lời của Albert Einstein như sau: “Nếu tôi có một tiếng
đồng hồ để giải quyết một vấn đề mà cuộc đời tôi tùy
thuộc vào đó, thì tôi sẽ dành năm mươi lăm phút để xác
định câu hỏi nào là đúng, bởi vì khi biết được câu hỏi
đúng, tôi sẽ giải quyết vấn đề trong chưa tới năm phút.”
Nắm vững khả năng đặt lại vấn đề là một công cụ
quan trọng giúp gia tăng trí tưởng tượng vì nó sẽ mở
khóa cho biết bao giải pháp. Dần dần, khả năng này sẽ
trở nên hết sức tự nhiên. Chụp hình là cách thực hành
rất hay cho khả năng này. Khi nhà nhiếp ảnh đầy đam
mê Forrest Glick điều hành một khóa tập huấn chụp ảnh
gần hồ Fallen Leaf tại California, ông chỉ cho các học
viên cách nhìn quang cảnh ở nhiều góc độ khác nhau,
sau mỗi lần chụp lại chỉnh sửa góc độ chụp. Ông yêu

t

28

cầu họ chụp góc độ rộng để lấy toàn cảnh, sau đó chụp
hình cây cảnh bên bờ hồ. Rồi ông yêu cầu học viên kéo
ống kính ngày càng gần hơn, chụp hình một bông hoa
dại, hay một con bọ trên đóa hoa ấy. Ông nhấn mạnh
rằng bạn có thể thay đổi cách phối cảnh mà không cần
di chuyển bước chân. Chỉ cần đưa ống kính lên cao hay
xuống thấp, qua trái hay qua phải, là bạn đã thay đổi
hoàn toàn bức ảnh đó. Dĩ nhiên, nếu đi qua bờ hồ bên
kia, leo lên đỉnh đồi, hoặc đi thuyền ra giữa hồ, bạn
càng thay đổi khung ảnh nhiều hơn nữa.
Một ví dụ hùng hồn cho tác dụng của việc đặt lại vấn
đề là bộ phim tài liệu Lũy Thừa Mười (Powers of Ten)
sản xuất năm 1968 do Ray và Charles Eames viết kịch
bản và đạo diễn. Bộ phim mô tả vũ trụ ta đang sống
theo cấp số mười:
Khởi đầu từ một buổi cắm trại bên bờ hồ tại Chicago,
bộ phim nổi tiếng này đưa chúng ta đến tận rìa của
vũ trụ. Sau mỗi mười giây khán giả lại thấy điểm khởi
đầu cách xa hơn gấp mười lần cho đến khi giải ngân hà
của chúng ta chỉ còn như một đốm sáng nhỏ lẫn trong
nhiều đốm sáng khác. Trở về trái đất với vận tốc nghẹt
thở, chúng ta lại tiến vào bên trong – chui vào lòng bàn
tay một người cắm trại đang ngủ – và được phóng đại
mười lần cứ sau mười giây. Hành trình kết thúc khi ta
nằm trong một proton của nguyên tử Carbon của một
phân tử ADN trong một tế bào bạch cầu.1

29

u

Quét mã để
xem đoạn phim

Ví dụ tuyệt vời này củng cố thêm cho sự thật rằng
bạn có thể nhìn sự việc chung quanh với nhiều góc độ
khác nhau: cận cảnh, viễn cảnh, từ trên xuống dưới, từ
sau ra trước. Chúng ta đang tạo ra kết cấu cho những gì
mình nghe, thấy, trải nghiệm trong suốt một ngày. Kết
cấu đó vừa thể hiện, vừa giới hạn cách ta tư duy. Trong
hầu hết các tình huống, ta không nhận thức về kết cấu
đó – ta tưởng rằng mình đang nhìn thế giới qua các lăng
kính thích hợp. Tuy nhiên, việc tự vấn và thay đổi cách
đặt vấn đề chính là chìa khóa quan trọng để nâng cao trí
tưởng tượng bởi vì nó giúp bộc lộ nhiều cách hiểu hoàn
toàn khác hẳn. Ta cũng đạt kết quả tương tự khi nhìn
tình huống dưới con mắt của người khác. Ví dụ, trẻ em
hoặc người già nhìn sự việc đó như thế nào? Dưới con
mắt của một chuyên gia hay người tập sự thì thế nào?
Của dân địa phương và du khách khác nhau ra sao? Của
kẻ giàu có và người nghèo? Của người cao lớn và người
thấp lùn? Mỗi góc độ sẽ cung cấp một phối cảnh khác,
tạo nên nhiều ý tưởng và hiểu biết mới.
Tại trường Stanford, người ta dạy sinh viên cách thấu
cảm với nhiều dạng người khác hẳn nhau, nhờ đó sinh
viên có thể thiết kế sản phẩm và học hỏi kinh nghiệm
nhằm đáp ứng nhu cầu cụ thể của khách hàng. Khi thấu
t

30

cảm, nhất thiết bạn cần
Tuy nhiên, việc tự vấn và
thay đổi cách đặt vấn đề
thay đổi cách đặt vấn đề
từ quan điểm của mình
chính là chìa khóa quan
sang quan điểm của
trọng để nâng cao trí tưởng
người khác. Thay vì xem
tượng bởi vì nó giúp bộc lộ
xét vấn đề theo quan
nhiều cách hiểu hoàn toàn
điểm của riêng mình,
khác hẳn. Ta cũng đạt kết
hãy nhìn sự việc theo
quả tương tự khi nhìn tình
quan điểm của người sử
huống dưới con mắt của
dụng. Ví dụ, nếu thiết
người khác.
kế một sản phầm nào đó,
từ hộp đựng thức ăn trưa
đến xe tự hành trên mặt
trăng, bạn sẽ khám phá rằng con người có những đòi
hỏi và mong muốn rất đa dạng. Sinh viên được dạy cách
vén mở các nhu cầu này thông qua việc quan sát, lắng
nghe, phỏng vấn, rồi dùng sự thấu hiểu để vẽ lên một
bức tranh chi tiết từ quan điểm của từng người sử dụng.
Một cách khác để mở rộng cách giải quyết vấn đề là
đặt câu hỏi “Tại sao?”. Trong khóa học khám phá nhu
cầu của mình, Michael Barry dùng ví dụ sau: Nếu tôi
yêu cầu bạn xây một chiếc cầu cho tôi. Bạn có thể cắm
đầu đi xây ngay một chiếc cầu, ho...